“बिहारने दिला धक्का, मध्यप्रदेशने दिली आशा, गुजरातने राखले वर्चस्व

“बिहारने दिला धक्का, मध्यप्रदेशने दिली आशा, गुजरातने राखले वर्चस्व”

लेख : शुभम पांडुरंग गवस

बिहार, मध्यप्रदेश आणि गुजरात या तीन राज्यांतील विधानसभा पोटनिवडणुकांचे निकाल जाहीर झाल्यानंतर देशाच्या राजकीय वर्तुळात नव्या चर्चांना उधाण आले आहे. फक्त तीन जागांच्या निवडणुका असल्या तरी त्यातून समोर आलेले राजकीय संदेश हे आगामी विधानसभा आणि भविष्यातील राष्ट्रीय राजकारणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मानले जात आहेत. प्रत्येक राज्याने वेगळा संदेश दिला आहे. एका राज्यात नव्या नेतृत्वाचा उदय दिसला, दुसऱ्या राज्यात विरोधकांनी पुनरागमनाची चिन्हे दाखवली, तर तिसऱ्या राज्यात सत्ताधारी पक्षाने आपला बालेकिल्ला कायम राखला.

सर्वाधिक चर्चा झाली ती बिहारमधील बांकिपूर मतदारसंघाची. कारण हा केवळ आणखी एक मतदारसंघ नव्हता. भाजपचे राष्ट्रीय अध्यक्ष नितीन नवीन यांनी अनेक वर्षे प्रतिनिधित्व केलेला आणि भाजपचा जवळपास तीन दशकांचा बालेकिल्ला असलेल्या या जागेवर संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले होते. या मतदारसंघातून प्रथमच प्रत्यक्ष निवडणूक लढवणारे जनसुराज पक्षाचे संस्थापक प्रशांत किशोर यांनी विजय मिळवत भाजपला मोठा धक्का दिला. हा विजय केवळ एका उमेदवाराचा नसून बिहारच्या राजकारणात तिसऱ्या पर्यायाची शक्यता अधिक मजबूत झाल्याचे संकेत मानले जात आहेत.

प्रशांत किशोर यांची ओळख आजवर देशातील अनेक पक्षांचे निवडणूक रणनीतीकार म्हणून होती. मात्र प्रत्यक्ष राजकारणात उतरून त्यांनी थेट भाजपच्या सर्वात मजबूत मानल्या जाणाऱ्या मतदारसंघात विजय मिळवल्याने त्यांची राजकीय विश्वासार्हता वाढल्याची चर्चा आहे. जनसुराज हा केवळ आंदोलन करणारा किंवा पर्यायी विचार मांडणारा पक्ष नसून निवडणूक जिंकण्याची क्षमता असलेला पक्ष ठरू शकतो, असा संदेश या निकालाने दिला आहे.

या निकालाचा परिणाम फक्त भाजपपुरता मर्यादित नाही. बिहारमधील प्रमुख विरोधी पक्ष राष्ट्रीय जनता दलालाही या निकालाने विचार करण्यास भाग पाडले आहे. कारण विरोधी मतांचे मोठे विभाजन न होता त्यातील काही भाग जनसुराजकडे वळत असल्याचे चित्र दिसल्यास भविष्यातील निवडणुकांमध्ये राजदलाही नव्या स्पर्धेला सामोरे जावे लागू शकते. त्यामुळे बिहारचे राजकारण आता फक्त भाजप विरुद्ध राजद इतकेच मर्यादित राहील का, हा प्रश्न उपस्थित झाला आहे.

मध्यप्रदेशातील दतिया पोटनिवडणुकीने वेगळाच संदेश दिला. येथे काँग्रेसने विजय मिळवत भाजपला पराभव स्वीकारायला लावला. हा निकाल स्थानिक प्रश्न, उमेदवाराची प्रतिमा आणि संघटनात्मक ताकद या घटकांचे महत्त्व अधोरेखित करणारा मानला जात आहे. भाजपची मजबूत संघटनात्मक रचना असतानाही काँग्रेसने मतदारांचा विश्वास संपादन केल्याने राज्यातील राजकीय स्पर्धा अजूनही जिवंत असल्याचे स्पष्ट झाले. त्यामुळे आगामी निवडणुकांमध्ये काँग्रेसला नवसंजीवनी मिळू शकते, अशी चर्चा सुरू झाली आहे.

दुसरीकडे गुजरातमधील मांजलपूर मतदारसंघाने मात्र वेगळे चित्र दाखवले. येथे भाजपने मोठ्या मताधिक्याने विजय मिळवत आपली पकड कायम असल्याचे सिद्ध केले. गेल्या अनेक वर्षांपासून गुजरातमध्ये भाजपची संघटनात्मक ताकद, कार्यकर्त्यांचे जाळे आणि मतदारांचा सातत्यपूर्ण पाठिंबा कायम असल्याचे या निकालातून पुन्हा एकदा दिसून आले. त्यामुळे गुजरातमध्ये भाजपची राजकीय भक्कम स्थिती अद्याप अबाधित असल्याचा संदेश या निकालाने दिला आहे.

या तीन निकालांकडे एकत्रितपणे पाहिले तर भारतीय राजकारणातील मतदारांची मानसिकता अधिक स्पष्टपणे समोर येते. मतदार आता प्रत्येक राज्यात वेगवेगळ्या निकषांवर निर्णय घेत आहेत. राष्ट्रीय मुद्दे महत्त्वाचे असले तरी स्थानिक नेतृत्व, उमेदवाराची प्रतिमा, जनतेशी असलेला संपर्क आणि स्थानिक प्रश्न हेही तितकेच निर्णायक ठरत आहेत.

भाजपसाठी या निकालात विजय आणि इशारा दोन्ही आहेत. गुजरातमधील विजय पक्षासाठी समाधानकारक असला तरी बिहारमधील पराभव आणि मध्यप्रदेशातील धक्का यामुळे संघटनात्मक पातळीवर आत्मपरीक्षण करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. विशेषतः राष्ट्रीय अध्यक्षांच्या प्रभावाच्या मतदारसंघात झालेला पराभव हा केवळ एका जागेचा निकाल नसून राजकीय संदेश म्हणून पाहिला जात आहे.

काँग्रेससाठी मध्यप्रदेशचा निकाल आत्मविश्वास वाढवणारा आहे. मात्र हा उत्साह मोठ्या निवडणुकांपर्यंत टिकवण्यासाठी पक्षाला सातत्याने संघटन मजबूत करावी लागेल. दुसरीकडे बिहारमध्ये जनसुराजच्या उदयानंतर विरोधी राजकारणाचे समीकरण बदलण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

या पोटनिवडणुकांनी भारतीय लोकशाहीतील एक महत्त्वाचा धडा पुन्हा अधोरेखित केला आहे—कोणताही किल्ला कायमचा अभेद्य नसतो आणि कोणताही पक्ष कायमचा दुर्बल राहत नाही. मतदार प्रत्येक निवडणुकीत नव्याने निर्णय घेत असतो. त्यामुळे विजय असो किंवा पराभव, प्रत्येक निकाल हा पुढील राजकारणाची नवी दिशा ठरवू शकतो.

आजच्या या तीन निकालांनी एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे—भारतीय राजकारण बदलत आहे. बिहारने परिवर्तनाची चाहूल दिली, मध्यप्रदेशने स्पर्धा अजून संपलेली नसल्याचे दाखवले आणि गुजरातने स्थैर्याचा संदेश दिला. आता या तीन संदेशांचे रूपांतर आगामी विधानसभा निवडणुकांमध्ये कितपत होते, याकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले असेल.