मराठ्यांच्या इतिहासाचे विविध पैलू नव्या पिढीसमोर आणण्याचे रघुजीराजे आंग्रे यांचे प्रतिपादन
मुंबई :
मुंबईतील सुप्रसिद्ध एशियाटिक सोसायटीच्या सभागृहात ऐतिहासिक ग्रंथांच्या पुनर्प्रकाशनाचा विशेष कार्यक्रम उत्साहात पार पडला. या कार्यक्रमाला सरखेल रघुजीराजे आंग्रे यांच्यासह मान्यवर प्रदीपदादा रावत, विनयजी सहस्रबुद्धे आणि मुरकुंबीजी उपस्थित होते. महाराष्ट्राच्या इतिहासातील महत्त्वाचे पैलू नव्या पिढीसमोर आणण्यासाठी इतिहास अभ्यासकांकडून सुरू असलेले संशोधन आणि ग्रंथप्रकाशनाचे कार्य महत्त्वपूर्ण असल्याचे प्रतिपादन रघुजीराजे आंग्रे यांनी यावेळी केले.
मराठ्यांच्या इतिहासाचे विविध पैलू नव्या पिढीसमोर आणण्याचे रघुजीराजे आंग्रे यांचे प्रतिपादन
या कार्यक्रमात औरंगजेब आणि मराठ्यांचा संघर्ष, मराठ्यांचे आरमार, शिवछत्रपतींची पत्रे, ‘श्री शिवछत्रपती भारत भाग्यविधाता’ आणि मराठा राज्याची अर्थव्यवस्था अशा विविध विषयांवरील ऐतिहासिक ग्रंथांचे पुनर्प्रकाशन करण्यात आले. या ग्रंथांमधून मराठ्यांच्या इतिहासाकडे लष्करी, राजकीय, आर्थिक आणि प्रशासकीय अशा विविध दृष्टिकोनांतून पाहण्याची संधी उपलब्ध होत असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ घटनांचे वर्णन करण्यापेक्षा त्यामागील ऐतिहासिक संदर्भ, मूळ साधनांचे महत्त्व, मराठ्यांच्या सामर्थ्याची व्याप्ती आणि इतिहासातून आजच्या पिढीला मिळणारे धडे समजून घेणे आवश्यक आहे. एखाद्या राष्ट्राचे सामर्थ्य केवळ वर्तमानातील प्रगतीवर मोजले जात नाही, तर त्या राष्ट्राला आपल्या भूतकाळाचे किती सखोल ज्ञान आहे आणि पूर्वजांच्या कर्तृत्वाचा किती वस्तुनिष्ठ अभ्यास केला जातो, यावरही ते अवलंबून असते, असे मत त्यांनी व्यक्त केले.
एशियाटिक सोसायटीने दोन शतकांहून अधिक काळ ग्रंथ, हस्तलिखिते, पुरातत्त्वीय साधने आणि संशोधनाच्या माध्यमातून ज्ञानपरंपरा जतन केली आहे. त्यामुळे अशा ऐतिहासिक ग्रंथांचे पुनर्प्रकाशन या संस्थेच्या मूलभूत ध्येयाशी जोडलेला विशेष प्रसंग आहे. इतिहासाविषयी अभिमान असणे आवश्यक असले, तरी त्या अभिमानाला संशोधनाची जोड, पुराव्यांची शिस्त आणि चिकित्सक विचारांची बैठक असणे अधिक महत्त्वाचे आहे, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
औरंगजेब आणि मराठ्यांच्या संघर्षाकडे केवळ दोन राजसत्तांमधील युद्ध म्हणून न पाहता, त्यामागील राजकीय उद्दिष्टे, स्वराज्याची संकल्पना, भूगोल, संसाधने आणि दीर्घकालीन प्रतिकार यांच्या संदर्भात त्याचा अभ्यास केला पाहिजे. औरंगजेबाच्या दख्खन मोहिमेने मुघल साम्राज्याच्या प्रचंड साधनसंपत्तीची आणि मराठ्यांच्या प्रतिकारशक्तीची कसोटी पाहिली. छत्रपती संभाजी महाराजांपासून राजाराम महाराज आणि महाराणी ताराबाई यांच्या काळापर्यंतचा इतिहास पाहिल्यास प्रतिकूल परिस्थितीत राज्य टिकवण्यासाठी नेतृत्व, राजकीय संघटनक्षमता आणि समाजाची इच्छाशक्ती किती महत्त्वाची असते, हे लक्षात येते, असे त्यांनी सांगितले.
मराठ्यांच्या आरमाराचा इतिहास हा महाराष्ट्राच्या सागरी सामर्थ्याचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सागरी सुरक्षेला स्वराज्याच्या संरक्षणाचा अविभाज्य भाग मानले. कोकण किनारपट्टी, सागरी किल्ले, बंदरे आणि आरमार यांचा स्वराज्याच्या सुरक्षेशी जवळचा संबंध होता. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमाराने पश्चिम किनारपट्टीवरील युरोपीय सागरी शक्तींना प्रभावी आव्हान दिले. समुद्रावरील नियंत्रण म्हणजे केवळ युद्धनौका नव्हे, तर व्यापारमार्गांचे संरक्षण, बंदरांचे व्यवस्थापन, जहाजबांधणी आणि सागरी राजकारण यांचाही त्यात समावेश होतो. त्यामुळे मराठा आरमाराचा अभ्यास भारतीय तसेच जागतिक सागरी इतिहासाच्या संदर्भात होणे आवश्यक आहे, असे त्यांनी अधोरेखित केले.
‘शिवछत्रपतींची पत्रे’ या विषयावर बोलताना त्यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रांच्या अभ्यासाचे महत्त्व स्पष्ट केले. समकालीन पत्रांमधून तत्कालीन प्रशासन, अधिकारीवर्ग, राजकीय संबंध, लष्करी नियोजन, शिस्त, आर्थिक व्यवहार आणि सामाजिक परिस्थिती समजून घेता येते. छत्रपतींच्या तलवारीने इतिहास घडवला; मात्र त्यांच्या लेखणीने राज्यकारभाराची दिशा निश्चित केली. त्यामुळे पत्रांचा अभ्यास करताना ती कोणी, कोणाला, कोणत्या परिस्थितीत आणि कोणत्या उद्देशाने लिहिली, याचा संदर्भ तपासणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
‘श्री शिवछत्रपती भारत भाग्यविधाता’ या ग्रंथाच्या संदर्भात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे योगदान केवळ लढाया आणि किल्ल्यांपुरते मर्यादित नसल्याचे त्यांनी नमूद केले. स्वराज्याची संकल्पना, राज्यसंस्थेची उभारणी, प्रशासकीय व्यवस्था, लोकांच्या सुरक्षिततेचा विचार आणि स्वतंत्र राजसत्तेची निर्मिती या बाबींचा अभ्यास आजच्या पिढीसाठीही प्रेरणादायी आहे. शिवचरित्र हे केवळ गौरवगाथा म्हणून नव्हे, तर नेतृत्व, निर्णयक्षमता, संघटनकौशल्य आणि दूरदृष्टी यांचा अभ्यास म्हणून वाचले पाहिजे, असे त्यांनी सांगितले.
मराठा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेवर भाष्य करताना महसूल व्यवस्था, शेती, व्यापार, बंदरे, जकात, बाजारपेठा आणि आर्थिक संसाधनांचे व्यवस्थापन हे राज्याच्या स्थैर्याचे महत्त्वाचे घटक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. सैन्याची उभारणी, किल्ल्यांची देखभाल, आरमाराचा खर्च आणि प्रशासन चालवण्यासाठी नियोजनबद्ध आर्थिक व्यवस्था आवश्यक होती. कोणतेही राज्य केवळ पराक्रमावर चालत नाही, तर त्यामागे उत्पादन, महसूल, व्यापार, आर्थिक शिस्त आणि संसाधनांचे योग्य नियोजन असते, असे त्यांनी नमूद केले.
या सर्व ग्रंथांचा समान धागा म्हणजे स्वराज्याची व्यापक संकल्पना. तलवार, आरमार, लेखणी आणि अर्थव्यवस्था यांचा समन्वय झाला, तेव्हाच स्वराज्याची संकल्पना प्रत्यक्षात उतरली. इतिहासाचा अभिमान आणि चिकित्सक संशोधन या परस्परविरोधी गोष्टी नसून, इतिहासाचा सखोल अभ्यास केल्याने पूर्वजांच्या कर्तृत्वाची खरी उंची अधिक स्पष्ट होते, असे प्रतिपादन त्यांनी केले.
नव्या पिढीतील संशोधकांना मोडी लिपी, फारसी, संस्कृत आणि मराठीतील ऐतिहासिक कागदपत्रांचे प्रशिक्षण मिळणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक दस्तऐवजांचे भाषांतर, संपादन, संदर्भनिर्देश आणि डिजिटल जतन यांना प्राधान्य दिले पाहिजे. विद्यापीठे, ग्रंथालये, इतिहास संशोधक आणि स्थानिक इतिहास अभ्यासक यांच्यात सहकार्य वाढवून संशोधनाचे निष्कर्ष सुबोध पुस्तके, डिजिटल संग्रह, व्याख्याने आणि शैक्षणिक उपक्रमांच्या माध्यमातून नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवले पाहिजेत, असे आवाहनही त्यांनी केले.
आपल्या पूर्वजांनी स्वराज्य निर्माण केले, किल्ले उभारले, आरमार उभे केले आणि सक्षम प्रशासन विकसित केले. त्यांच्या कर्तृत्वाचा वारसा केवळ स्मरणात न ठेवता ज्ञान, संशोधन आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या माध्यमातून पुढे नेणे ही आजच्या पिढीची जबाबदारी आहे. महाराष्ट्राच्या इतिहासातील अनेक महत्त्वाचे पैलू अजूनही संशोधनाच्या प्रतीक्षेत असून, नव्या पिढीतील अभ्यासकांनी जुन्या दस्तऐवजांकडे वळून इतिहासाचे अधिक समृद्ध, संतुलित आणि पुराव्यांवर आधारित चित्र उभे करावे, अशी अपेक्षा सरखेल रघुजीराजे आंग्रे यांनी व्यक्त केली.
