पुणे / बामणोली (विजयकुमार हरिश्चंद्रे):
राज्यात पावसाअभावी अनेक नद्यांची पाणीपातळी झपाट्याने घटत असून, महाराष्ट्राची जीवनवाहिनी मानल्या जाणाऱ्या कृष्णा व कोयना नद्यांच्या काही भागांत नदीपात्र उघडे पडल्याचे चित्र दिसत आहे. सातारा जिल्ह्यातील बामणोली–तापोळा परिसरात कोरड्या पडलेल्या नदीपात्रातील भेगाळलेल्या जमिनीत एक विलक्षण आणि लक्षवेधी गणेशमूर्ती आढळून आली आहे. या मूर्तीची कलाशैली पाहता ती ढोकरा धातुकलेशी साधर्म्य दर्शवित असल्याने स्थानिकांमध्ये उत्सुकता निर्माण झाली आहे.
ढोकरा कला ही भारतातील अतिप्राचीन धातू-ओतकाम परंपरा मानली जाते. पश्चिम बंगाल, ओडिशा, झारखंड, छत्तीसगड आणि मध्यप्रदेशातील आदिवासी समाजाने ही कला शतकानुशतके जतन केली आहे. अशा प्रकारची मूर्ती सह्याद्री पर्वतरांगांतील कृष्णा-कोयना खोऱ्यात आढळल्याने इतिहास अभ्यासक आणि कलारसिकांमध्ये आश्चर्य व्यक्त होत आहे.
भगवान श्रीगणेश हे मंगल, शुभारंभ आणि बुद्धीचे अधिष्ठाता देव मानले जातात. भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये गणेशाच्या अनेक कलात्मक आणि प्रादेशिक रूपांचे दर्शन घडते. पुरंदर तालुक्यातील Bhuleshwar Temple येथील शाक्त विनायकी स्वरूपापासून ते विविध सोंडांच्या आणि आसनांच्या गणेशमूर्तींपर्यंत अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण रूपे आढळतात.
बामणोली परिसरात सापडलेली ही गणेशमूर्ती ऋषीमुद्रेसदृश बैठ्या आसनातील असून तिची रेखीव धातुकला, अलंकारिक रचना आणि आदिम शैली विशेष लक्ष वेधून घेत आहे. मूर्तीचा कालखंड, धातूची रचना आणि ऐतिहासिक महत्त्व निश्चित करण्यासाठी पुरातत्त्व विभाग व मूर्तिशास्त्र तज्ज्ञांकडून सखोल अभ्यास होणे आवश्यक असल्याचे जाणकारांचे मत आहे.
ही मूर्ती नेमकी कोणत्या कालखंडातील आहे, ती स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे की दूरवरच्या ढोकरा कलापरंपरेचा प्रभाव दर्शविते, याबाबत संशोधनानंतरच निश्चित निष्कर्ष समोर येऊ शकतील. सध्या मात्र या अद्भुत गणेशमूर्तीने कृष्णा-कोयना खोऱ्याच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाबाबत नवी उत्सुकता निर्माण केली आहे.,
