भजनसम्राट श्री. समीर कदम बुवांना अश्रुपूर्ण भावश्रद्धांजली….!!!
कुडाळ l श्री. धनंजय शेटये (सिंधुदुर्ग)
कोकणच्या लाल मातीला दरवळणारा ओला सुगंध, आंगणात फुलणारी सोनचाफ्याची फुले आणि अवघ्या काही तासांवर येऊन ठेपलेली लाडक्या बाप्पाच्या आगमनाची मंगलमय चाहूल… सर्वत्र आनंद, भक्ती आणि उत्साहाचे उधाण आलेले असतानाच, काळाने असा काही क्रूर घाला घातला की अवघ्या कोकणचा श्वास एका क्षणात रोखला गेला. पहाटेच्या त्या निस्तब्ध प्रहरी कानावर एक अशी वार्ता आदळली, ज्या वार्तेने हजारो गणेशभक्तांच्या काळजाचा ठोका चुकला. ज्या पहाडी, भारदस्त आणि मधाळ आवाजाने गेली कित्येक वर्षे सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांत आणि तळकोकणातील गावकुसांत भक्तीचा अखंड मळा फुलवला, तो आवाज आज काळाच्या अथांग डोहात कायमचा शांत झाला. कोकणच्या भजनविश्वाचा तेजस्वी ‘स्वरभास्कर’, डबलबारीच्या रणांगणाचा अजातशत्रू बादशहा, नवरचनांचा अवलिया किमयागार आणि लाखो भजनप्रेमींच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे लाडके भजनसम्राट श्री. समीर कदम बुवा आज अनंतात विलीन झाले.
सिंधुदुर्गच्या कुडाळ तालुक्यातील पोखरण गावची ही सुपुत्र-रत्नवेल, गुरुदास संप्रदायाचा वारसा आपल्या कंठात मिरवणारा हा सिद्धहस्त भजनकार आज पहाटे सुमारे २.१५ वाजता निजधामास गेला, आणि बघता बघता अवघा कोकण एका क्षणात पोरका झाला. नियतीचा हा खेळ किती निष्ठूर आणि अनाकलनीय असावा? ज्या गणेशोत्सवाच्या रात्री समीर बुवांच्या खणखणीत सुरांनी दुमदुमून जायच्या, ज्या मंडपांमध्ये त्यांच्या भजनाच्या तालावर तरुण पिढी भान हरपून ताल धरायची, त्याच उत्सवाची आरास मांडली जात असताना हा महागायक आपली जीवनयात्रा आटोपून निघून गेला. आज मांडवात टाळ-मृदंग सज्ज आहेत, बाप्पाची आरती सजली आहे, समयांच्या मंद ज्योती तेवत आहेत; पण त्या पवित्र वातावरणात ज्या आवाजाची आतुरतेने प्रतीक्षा होती, तो पहाडी स्वर मात्र आता कधीही प्रत्यक्ष ऐकू येणार नाही. आज कोकणच्या प्रत्येक रसिकाच्या पाणावलेल्या डोळ्यांतून आणि व्याकुळ अंतःकरणातून एकच आर्त साद उमटत आहे— “समीर बुवा, एवढ्या घाईने हा रंगमंच सोडून का निघून गेलात?”
माझ्या आयुष्याच्या पटलावर समीर बुवांच्या पहिल्या भेटीचा तो क्षण आजही जणू कालच घडल्यासारखा ताजा आहे. आमच्या गोळवण गावातील एका शुभप्रसंगी रंगलेल्या डबलबारीत त्यांना पहिल्यांदा गाताना मी पाहिले. त्या रात्री त्यांनी गोळवण गावावर उत्स्फूर्तपणे रचलेला तो अप्रतिम गजर आणि आपल्या पहाडी कंठातून दिलेली गगनभेदी ललकारी… तो माहोल केवळ शब्दातीत होता. टाळ्यांचा अखंड कडकडाट, शिट्ट्यांची आतिषबाजी, रसिकांचा उफाळून आलेला जल्लोष आणि त्या संपूर्ण जनसागराला आपल्या सुरांच्या कवेत घेणारा समीर बुवांचा तो बुलंद आवाज! ती केवळ गायकी नव्हती, तर अंगावर रोमांच उभे करणारी एक दैवी अनुभूती होती. श्रोते केवळ ऐकत नव्हते, तर त्या नादब्रह्मात स्वतःचे अस्तित्व विसरून तल्लीन झाले होते. गोळवण गावच्या रवळनाथ मंदिराचा जत्रोत्सव असो वा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे भक्तिमय वातावरण, आजही गावकऱ्यांच्या मोबाईलमध्ये त्यांच्या त्या अजरामर गजरांची स्पंदने जिवंत आहेत. वर्षानुवर्षे लोटली तरी त्या स्वरांची गोडी तसूभरही कमी झालेली नाही; कारण काही आवाज केवळ कानावर आदळतात, पण समीर बुवांसारखे मोजकेच अलौकिक आवाज थेट हृदयाचा ठाव घेऊन आत्म्यात कायमचे घर करतात.
“बारा… बारा… बारा…!” हा केवळ एक शब्द किंवा गजर नव्हता, तर कोकणच्या भजनइतिहासाला कलाटणी देणारे एक अद्भूत पर्व होते. या एका गजराने सीमांची बंधने झुगारून थेट सातासमुद्रापार मराठी मनांवर मोहिनी घातली. आजही हा गजर कानावर पडला की रक्तातील भक्ती आणि उत्साह उसळून येतो, अंगावर रोमांच उभे राहतात आणि मन थेट डबलबारीच्या त्या धुंद वातावरणात जाऊन पोहोचते. समीर बुवांच्या आवाजात अथांग भक्ती होती, अफाट जोश होता, सहजसुंदर मालवणी विनोद होता आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या मातीशी जोडलेली अकृत्रिम नाळ होती.
नवनवीन चालींचा शोध घेणे आणि शब्दांना जिवंत करणे ही त्यांची उपजत दैवी देणगी होती. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे शौर्य असो, हिंदूहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे यांच्यावरील धगधगते गीत असो, वा संतांचा एखादा भावुक अभंग; समीर बुवांचा सूर लागला की रसिकांची छाती अभिमानाने आणि भक्तिभावाने फुलून यायची. आणि त्यांचे ते कव्वाली गायन… तो तर एक अलौकिक अनुभव होता! कधी श्रोत्यांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वहायचे, तर कधी अंतःकरण हेलावून निघायचे. त्यांच्या गळ्यातून केवळ सूर नाही, तर मानवी भावभावनांचा अविरत झरा वाहत असायचा.
माझ्या वैयक्तिक आयुष्यात समीर कदम बुवांच्या तब्बल ८ डबलबाऱ्यांचे सूत्रसंचालन करण्याचे भाग्य मला लाभले, ही माझ्या जीवनप्रवासातील सर्वात अमूल्य आणि पवित्र ठेव आहे. एका महान कलंदर कलाकाराच्या बरोबरीने मंचावर उभे राहून रसिकांशी संवाद साधणे, त्यांच्या कलेची अथांगता अगदी जवळून अनुभवणे हा माझ्यासाठी एक जीवनपाठ होता. आज त्या बाराही बाऱ्यांमधील त्यांच्या स्मृती, त्यांचे ते प्रसन्न हास्य, मंचावर येण्यापूर्वी पाठीवर मारलेली कौतुकाची थाप डोळ्यांसमोर तरळते आणि मन एका अनामिक वेदनेने गलबलून येते. इतका मोठा कलावंत आपल्या अगदी जवळ होता, पण काळाची पावले इतकी झपाट्याने पडतील याची तिळमात्र कल्पना तेव्हा कोणालाच नव्हती.
समीर बुवांच्या कलेचे सर्वांत मोठे वैभव म्हणजे त्यांची निखळ माणुसकी आणि संस्कार. डबलबारीच्या चुरशीच्या मैदानात अनेकदा ईर्ष्या निर्माण होते, पण समीर बुवांनी आपल्या विनोदाची पातळी कधीही घसरू दिली नाही. प्रतिस्पर्धी बुवांचा यत्किंचितही अनादर न करता, समोरच्या व्यक्तीचा मान राखून केवळ कलेच्या बळावर मैदान कसे जिंकावे, याचा आदर्श वस्तुपाठ त्यांनी घालून दिला. मालवणी भाषेचा अस्सल गोडवा, तिचा लहेजा आणि तिची सहजता त्यांनी आपल्या भजनांतून घराघरांत पोहोचवली. आपल्या अत्यंत किरकोळ देहयष्टीवर स्वतःच दिलखुलास भाष्य करून ते हजारो प्रेक्षकांना खळखळून हसवायचे; स्वतःवर हसण्यासाठी आणि लोकांच्या चेहऱ्यावर हसू फुलवण्यासाठी लागणारे विशाल हृदय त्यांच्याकडे होते.
‘समीर’ या नावाचा अर्थ मंद, शांत वाहणारा वारा असा होतो; परंतु भजनाच्या मंचावर पाऊल ठेवताच हा समीर कोकणच्या लाल मातीवरून घोंघावणारे एक सांस्कृतिक वादळ बनायचा. त्या वादळाने तरुण पिढीला भजनाचे वेड लावले. आजची तरुणाई जिथे पाश्चात्त्य संगीताच्या मागे धावत होती, तिथे या बुवांनी आपल्या पहाडी आवाजाने हजारो तरुणांना पारंपरिक टाळ-मृदंगाच्या तालावर नाचायला भाग पाडले. आज ते वादळ अचानक शांत झाले आहे. रसिक स्तब्ध आहेत, मैदान रिकामे झाले आहे.
कलाकार देहाने नश्वर असतो, पण त्याच्या सुरांना आणि शब्दांना मृत्यू शिवू शकत नाही. आता पार्थिव समीर बुवा आपल्यात नसले, तरी प्रत्येक हरिनाम सप्ताहाच्या पहाटे, जत्रोत्सवाच्या रात्री, मोबाईलच्या स्क्रीनवर आणि कोकणच्या प्रत्येक दर्याखोऱ्यात घुमणाऱ्या प्रतिध्वनीमध्ये समीर बुवा कायम जिवंत राहतील. कदाचित आज स्वर्गाच्या दरबारातही साक्षात गणरायाच्या साक्षीने मृदंगाची थाप पडली असेल आणि बुवांच्या पहाडी आवाजात पुन्हा तोच अजरामर गजर घुमला असेल— “बारा… बारा… बारा…!”
कोकणच्या भजनसंस्कृतीचा हा लखलखता तारा निखळल्याने निर्माण झालेली पोकळी युगे लोटली तरी भरून निघणार नाही. त्यांच्या उत्तुंग कलेला, दैवी साधनेला आणि त्यांच्या प्रेमळ व्यक्तिमत्त्वाला माझे कोटी कोटी प्रणाम. ईश्वर त्यांच्या आत्म्यास आपल्या मोक्षचरणी चिरशांती प्रदान करो आणि कदम कुटुंबियांसह अवघ्या भजनविश्वाला हे न पेलवणारे दुःख सहन करण्याचे आत्मिक बळ देवो, हीच श्रीचरणी आर्त प्रार्थना.
समीर बुवा… तुम्ही वाऱ्याच्या झुळकेसारखे आलात, सुरांचे वादळ बनून अवघ्या विश्वावर गाजलात, आणि आज काळाच्या प्रवाहात अनंतात विलीन झालात… तरीही जोवर कोकणात टाळ-मृदंगाचा नाद घुमेल, तोवर तुमचा पहाडी आवाज या मातीच्या श्वासात अमर राहील! भावपूर्ण श्रद्धांजली!
