आषाढ महिन्यात शुक्ल पक्षात येणारी एकादशी म्हणजे आषाढी एकादशी. मराठी माणसाच्या मनात या दिवसाला वेगळेच स्थान आहे. याच दिवशी महाराष्ट्रभर “जय हरी विठ्ठल” चा जयघोष घुमतो. वारकरी संप्रदायातील लाखो लोक ज्ञानेश्वर आणि तुकारामांच्या पालख्यांसोबत पायी चालत पंढरपूरच्या दिशेने निघतात. त्यांचे एकच ध्येय असते, ते म्हणजे विठ्ठलाचे दर्शन.
या एकादशीला देवशयनी एकादशी असेही म्हटले जाते. अशी श्रद्धा आहे की या दिवशी भगवान विष्णू शेषनागावर योगनिद्रेत जातात. ते कार्तिकी एकादशीला जागे होतात. या मधल्या चार महिन्यांना चातुर्मास म्हणतात. या काळात कोणतेही मोठे शुभ कार्य केले जात नाही.
वारी म्हणजे केवळ चालणे नाही. ती एक चालती-बोलती भक्ती आहे. वारीत जात-पात, लहान-मोठा असा भेदभाव नसतो. आमदार असो की शेतकरी, सगळे एकाच रांगेत, एकाच तालात चालतात. एकमेकांना मदत करतात. माणुसकी हाच इथला खरा धर्म आहे.
आपल्या पूर्वजांनी प्रत्येक सणामागे काहीतरी कारण ठेवले आहे. आषाढ महिना म्हणजे पावसाळ्याची सुरुवात. शेतकरी बांधव शेतात पेरणी आणि नांगरणीच्या कामात व्यस्त होतात. याच काळात पचनशक्ती थोडी मंदावते. म्हणून या दिवशी उपवास करण्याची पद्धत आहे. भगर, साबुदाणा, राजगिरा आणि फळे खाऊन शरीराला आतून शुद्ध करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
चातुर्मासात निसर्गालाही विश्रांती मिळते. झाडे तोडणे, नवीन बांधकामे करणे टाळले जाते. यामागे हाच उद्देश आहे की निसर्गाला स्वतःला सावरू द्यावे. मनालाही या चार महिन्यात शांतता मिळते. नामस्मरण, वाचन आणि चिंतनासाठी हा काळ उत्तम असतो. आजच्या भाषेत सांगायचे तर हा आपला पारंपरिक “डिजिटल डिटॉक्स” आहे.
कोकणात पंढरपूरला जाता येत नसेल तरी आषाढीचा सण तितक्याच भक्तीने साजरा होतो. गावागावातील विठ्ठल मंदिरात दिंड्या निघतात, भजन-कीर्तन होते. घरोघरी तुळशीपुढे दिवा लावला जातो. नैवेद्याला भगर-खिचडी आणि कढीचा बेत असतो. शेतकरी शेती सांभाळतोच, पण मनाने तो पांडुरंगाला कधीच विसरत नाही.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात आषाढी एकादशी आपल्याला एकदा का होईना थांबायला शिकवते. जास्त खाण्याऐवजी सात्त्विक खा, जास्त बोलण्याऐवजी नामस्मरण करा आणि निसर्गाची हानी न करता त्याचे रक्षण करा असा संदेश हा सण देतो.
या आषाढीला आपण सगळ्यांनी मनाने का होईना पंढरीची वारी करूया. आणि धर्म टिकवण्याबरोबरच निसर्ग वाचवण्याचा आणि माणुसकी जपण्याचा संकल्प करूया.
